یادگیری مشارکتی :

یکی از روشهای فعال تدریس که امروزه از سوی بیشتر علمای تعلیم و تربیت مورد تاکید قرار گرفته است روش تدریس مشارکتی می باشد .

در روشهای آموزشی مشارکتی یا یادگیری به کمک همسالان ،دانش آموزان در گروههایی باهم کار می کنند تادر یادگیری به یکدیگر کمک نمایند .در رابطه با یادگیری مشارکتی روشهای بسیار متفاوتی وجود دارد در اغلب آنها دانش آموزان به صورت گروههای چهارنفره و گروههای دارای تواناییهای گوناگون کار می کنند ولی در برخی از روشها از گروههای دونفره وگروههایی که تعداداعضای آنها متفاوت هستند ،استفاده می شود معمولا" دانش آموزان را در گروههای مشارکتی می گمارند و به مدت چند هفته یا چند ماه به صورت گروه با هم می مانند . به این گروهها مهارتهای خاصی مانند گوش کردن فعال ، ارایه دادن توضیحات خوب ، اجتناب از حرفهای تحقیر آمیز و احترام گذاشتن به یکدیگر را می آموزند که به آنها کمک می کند تا با هم خوب کار کنند .

این شیوه از آموزش یادگیری را در گروه های کوچک تعریف می نماید که در این گروهها افراد برای رسیدن به یک هدف مشترک باهم همفکری و تعامل دارندودر قبال یادگیری همدیگر احساس مسئولیت می کنند. این شیوه علاوه بر آموزش مطالب و محتویات درسی ،سایر مهارتهای اجتماعی نظیرمسئولیت پذیری ، اعتمادبه نفس ، شناخت حق و حقوق خود و دیگران ، تقویت روحیه انتقاد پذیری را به آنان می آموزد . در این روش معلم ضمن در اختیار داشتن مدیریت کلاس ،گروهها را سازمان دهی و رهبری می نماید موضوع اصلی را در اختیار گروهها قرار داده سپس به طور مداوم فعالیت گروهها را کنترل می کند دانش آموزان نیز در گروهها پیرامون مسائل طرح شده با هم به بحث و تبادل نظر پرداخته و در نهایت این کل اعضای گروه هستند که در مقابل پاسخ درست و مسئله حل شده مورد تشویق قرار می گیرند.

یادگیری در روش مشارکتی یک روش خود آموز نیست اما روشی است که دانش آموزان یکدیگر را در آموختن محتوایی که به آنها به طور صریح و موثر معرفی شده است کمک می کند معلم همواره نقش ارایه دهنده یا معرفی کننده محتوا راهنما منتقد یا مساعدت کننده را در فرایند تدریس بازی می کند. معلم منابع و مواد آموزشی و تجاربی را که دانش آموزان برای فهم محتوای درس نیاز دارند فراهم می سازد.

اگر چه شیوه های یادگیری مشارکتی با یکدیگر تفاوتهایی دارند در سه اصل مشترکند :

1. آموزش فعالیت مشترک
2. آموزش فعالیت به صورت گروهی
3. تقویت عملکرد گروهی.

هدف از تشکیل گروه مشارکتی :

نتایج یک بررسی که « مرکز منابع دولتی »در سال 1982 منتشرکرد نشان می دهد مهم ترین دلیل این که افراد شغلشان را از دست می دهند این نیست که مهارتهای لازم آن شغل را ندارند بلکه این است که این افراد نمی توانند با همکارانشان به خوبی کنار بیایند.

تعداد اعضا در گروه :

پس از آن که اهداف درس تعیین شد معلم باید درباره ی عده ی اعضای گروه تصمیم بگیرد و مطلوب ترین عده را برگزیند. چند عامل را باید حین تصمیم گیری درباره ی عده ی گروه ها در نظر داشت :

1-    با افزایش عده ی گروه ها، بر دامنه ی توانمندیها، مهارتها ،دیدگاه ها و تخصص ها افزوده می شود . در گروه های بزرگ تر، امکان حضور افرادی که دارای آگاهی و دانش بیشتری هستند زیاد است .

2-    با افزایش عده ی گروه ها  ، احتمال به کارگیری مهارتها برای هر کدام از دانش آموزان پایین است؛ بنابراین ،در این حالت برقراری آموزش های لازم برای تقویت مهارتهای همکاری لازم است .

3-    میزان و کیفیت مواد آموزشی موجود و ماهیت کار یا وظیفه، تعیین کننده ی عده ی افراد گروه است .

4-    اگر زمان اندکی برای کار تخصیص یابد، باید گروه کوچکی را تشکیل داد . چنین گروه هایی به آسانی عمل می کنند و زمان مناسبی برای کار هر یک از اعضا وجود دارد.

تعیین موقعیت دانش آموزان در گروه :

معمولا" معلمان برای تعیین موقعیت و جایگاه دانش آموزان در گروه چهار سوال اساسی را طرح می کنند که عبارتند از :

1-    آیا دانش آموزی که در گروهی قرار می گیرد  ،با دیگر اعضای گروه همگون است یا ناهمگون ؟

2-    آیا شایسته است دانش آموزانی را که اشتیاق به کار ندارند با دانش آموزانی که اشتیاق زیادی به کار دارند در یک گروه قرار دهند ؟

3-    آیا دانش آموزان می توانند خود در مورد انتخاب گروه خاصی نظر بدهند ؟

4-    چه مدت باید اعضای گروه ها با یکدیگر باشند ؟

درپاسخ به سوالات فوق باید گفت که : بهتر است برای گروه های یادگیری از اعضای ناهمگون و با دانش آموزانی با سطح بالا و متوسط و پایین استفاده کرد چرا که تشریح و توسعه ی مفاهیم و مطالب بیش از گروه های همگون جریان می یابد و همین امر سبب می شود تا بر ژرفای درک و فهم وکیفیت استدلال و پایداری یاد داری بلند مدت یافته ها در ذهن افزوده گردد. قرار دادن دوگروه علاقمند به امور تحصیلی و بی علاقه به آن در یک گروه اشتباه نیست و می توان در یک گروه قرار داد اما اینکه اجازه دهیم افراد خود گروه های خود را انتخاب کنند کار اشتباهی است و این کار باعث تشکیل گروه های همگون خواهد شد در چنین گروه هایی دانش آموزان موفق با موفق ترها و دانش آموزا ضعیف با ضعیف تر ها فعالیت می کنند . روش معقول این است که معلم با دانش آموزان توافق کند مثلا "از اعضای یک گروه 4 نفری 3 نفر را معلم تعیین کرده و اجازه ی جابجایی به نفر چهارم داده شود .  گروه های یادگیری برای یک واحد یادگیری تشکیل می شوند تا زمانی که این واحد یاد گرفته نشده است ، گروه ها پا بر جا خواهند بود .

در کار گروهی بهتر است دانش آموزان در روبروی یکدیگر و در گروههای 5-4 نفری قرار گیرند . هنگام تشکیل گروه – باید سعی کرد شاگردان قوی با ضعیف در یک گروه قرار گیرند پس از تشکیل گروه معلم به کمک دانش آموزان قوانین را تدوین می کنند که در هنگام استفاده ازاین روش باید به این قوانین احترام گذاشته شودو البته بهتر است قوانین محدود باشد .

 فضای مورد نیاز برای گردش معلم

در این گونه آرایش فضا و مکان مورد نیاز برای معلم به منظور گردش در کل محوطه کلاس و نظارت و راهنمایی گروههای دانش آموزان فراهم می باشد . ضمن اینکه دانش آموزان هرگروه بهترین و مناسب ترین فرصت تعامل را دارند و با برگشتن به صندلی خود می توانند تخته سیاه کلاس را نیز به راحتی مشاهده نمایند.

روشهای انتخاب گروه :

قبل از انتخاب گروه موارد‌ی وجود دارد که باید‌ د‌ر گروه‌بند‌ی د‌انش‌آموزان رعایت کنیم:

الف) آرایش کلاس: د‌انش‌آموزان باید‌ تا حد‌ امکان به افراد‌ گروه خود‌ نزد‌یک و از گروه‌های د‌یگر، د‌ور باشند‌. ارتباط چهره به چهره یکی از مشخصه‌های اساسی این نوع یاد‌گیری است که قرارد‌اد‌ن صند‌لی‌ها د‌ر وضعیت د‌ایره‌وار امکان این ارتباط را فراهم می‌سازد‌.

ب) ترکیب گروه: بهترین ترکیب‌بند‌ی برای گروه، ترکیب‌بند‌ی ناهمگون است و د‌ر هر یک از این گروه‌ها وجود‌ اختلاف‌نظر و د‌ید‌گاه‌های متفاوت از طریق تشکیل گروه‌های ناهمگون از نظر سن، جنس و زمینه د‌انش قبلی باید‌ مورد‌ توجه و ترغیب قرار بگیرد‌.

ج) نقش‌های گروه: د‌انش‌آموزان ممکن است د‌ر گروه، همان فعالیتی را انجام د‌هند‌ که آنها به تنهایی انجام می‌د‌هند‌. آنها ممکن است با یکد‌یگر د‌ر حل مشکل، همراهی کنند‌ یا د‌ر مورد‌ موضوعی بحث کنند‌ یا خلاصه‌ای از آنچه را که یاد‌ گرفته‌اند‌، بیان کنند‌. اهد‌اف گروه می‌توانند‌ از تمرین فرایند‌های ارتباطی د‌ر د‌اخل گروه تا آماد‌گی برای ارائه به تمام کلاس متفاوت باشند‌.

چه موارد‌ی را معلم باید‌ برای اجرای موفق یاد‌گیری مشارکتی رعایت کند‌؟

1-    هنگامی که د‌انش‌آموزان د‌ر یک گروه‌کار‌می‌کنند‌، کار آنها را زیرنظر د‌اشته باشد‌.

2-    نتایج حاصل از مهارت‌های اجتماعی را که د‌انش‌آموزان به کار می‌گیرند‌، به آنها بگوید‌ و به آنها کمک کند‌ تا از این مهارت‌ها آگاهانه‌تر استفاد‌ه کنند‌.

3-    د‌ر مواقع مناسب با آموزش مهارت‌های ضروری د‌ر کارگروه‌ها مد‌اخله کند‌.

4-    د‌روس هیجان‌انگیز و کاربرد‌ی را انتخاب کند‌ و آنها را برای کار مشارکتی برنامه‌ریزی‌کند‌.

5-    مشکلاتی را که د‌انش‌آموزان ممکن است د‌ر کار با یکد‌یگر د‌اشته باشند‌ تشخیص د‌هد‌ و برای حل مشکلات آنان د‌ر مواقع لزوم د‌خالت کند‌.

6-    حس مزاح و شوخ طبعی داشته باشد که این حس حالت خشکی و یکنواختی کلاس را ازبین می برد . اگر راهبرد خاصی نتیحه نمی دهد ، آن را تغییر دهد .

7-    انتظار نداشته باشد که دانش آموزان به سرعت پیش بروند . هدف او ایجاد تغییرات کوچک در هر مرحله باشد .

انواع روشهای یادگیری مشارکتی :

روش یادگیری مشارکتی شامل 5 روش می باشد :

1-    طرح کارایی تیمی [1]

2-    طرح تدریس اعضای تیم [2]

3-    طرح قضاوت عملکرد [3]

4-    طرح روشن سازی طرز تلقی [4]

5-    حل مساله

1-   الگوی کارایی تیم (T.E.D )[5]

فرضیه بنیادی این روش این است که شرکت مستقیم و فعالانه فراگیران در فرایند یادگیری باعث می شود که آنها اهداف یادگیری را با انگیزه و اشتیاق بیشتری دنبال کنند علاوه بر این حرکت گروهی فراگیران به سمت اهداف ، انرژی بیشتری را ایجاد می کند و لذا سرعت دست یابی به اهداف نیز افزایش می یابد .

در این الگوضمن استفاده از مزایای موثر کار تیمی ، از جنبه های مثبت رقابتی استفاده می شود .

مطالعات نشان داده است یادگیری هایی که با استفاده از این الگو ایجاد می شوند از ثبات بیشتری برخوردارند و در مقابل فراموشی حساسیت کمتری دارند .

این الگو نیز از 5 مرحله تشکیل شده است که عبارتند از :

• آمادگی فردی یادگیرندگان : در اولین مرحله از فعالیت ضمن تقسیم بندی دانش آموزان به گروه های 3 نفره ،محتوای درس در قالب متن نوشتاری ، فیلم یا اسلاید آماده شده وبه همراه تعدادی سوال از همان منبع معمولا به شکل چار گزینه ای در اختیار فراگیران گذاشته می شود .
• اجرای کار تیمی : این مرحله شامل بحث و گفتگو برای دست یابی به نقطه نظرات مشترک و نمره گذاری آزمون های فردی و گروهی می باشد .
• تجزیه و تحلیل نمرات : پاسخ های ارائه شده توسط دانش آموزان با توجه به کلید ، نمره گذاری می شوند . هر عضو کار خود و یا به عبارت دیگر میزان موفقیت خود را ارزیابی می کند .
• بررسی و ارزشیابی کار تیمی : ارزشیابی کار تیمی یک مرحله مهم در جریان استفاده از الگوی کارایی تیمی محسوب می شود . نقد وقتی به درستی انجام گیرد اعضا ء تیم به زیبایی و بدون حالت ملال آوری ، متوجه نقاط قوت و ضعف خود بشوند .
• ارزشیابی میزان موفقیت یا پیشرفت فراگیران : هر تیم میزان موفقیت گروهی در یادگیری و پیشرفت را در مقایسه با سایر تیم ها مورد ارزیابی قرار می دهد می توان از جدول زیر برای این کار استفاده کرد :

جدول: جدول مقایسه پیشرفت تیم ها

برای محاسبه نمره موثر بودن در یادگیری از فرمول زیر استفاده می شود :

100 × معدل گروه یا نمره تیم ÷ معدل نمرات فردی یا نمره کل آزمون